بلاگ
چرا فرزندم از بعضی از بازی ها و اسباب بازی ها فرار میکنه؟
ترجیحات حسی در کودکان؛ کلید درک رفتارهای فرزند شما
آیا تا به حال دیدهاید فرزندتان با شوق یک اسباببازی را بغل میکند، اما از اسباببازی دیگری دوری میکند؟
خیلی از والدین در کلینیک یلدا همین سؤال را از من میپرسند:
«چرا بچهم با بعضی چیزها راحتتره و با بعضی بازیها مشکل داره؟»
پاسخ من همیشه این است: چون هر کودکی ترجیحات حسی خودش را دارد.
در این نوشته، میخواهم دربارهی همین ترجیحات حسی صحبت کنم؛ به زبان ساده و با تجربههایی که در طول سالها درمان و بازی با کودکان یاد گرفتهام.
ترجیحات حسی یعنی چه؟
هر انسان از طریق حواس پنجگانهاش— بینایی، شنوایی، لامسه، بویایی و چشایی — دنیا را درک میکند.
اما همهی ما به یک اندازه از همهی حسها لذت نمیبریم.
مثلاً بعضی از ما عاشق موسیقی بلند هستیم و بعضی از ما در سکوت بهتر تمرکز میکنیم.
در کودکان هم همینطور است.
ممکن است کودکی از بازیهایی با صداهای بلند یا نور زیاد لذت ببرد، در حالی که کودک دیگر ترجیح دهد در محیط آرام، با اسباببازی نرم و بیصدا بازی کند.
این همان چیزی است که به آن ترجیحات حسی در کودکان (Sensory Preferences) میگوییم.
چرا شناخت ترجیحات حسی مهم است؟
وقتی والدین ترجیحات حسی فرزندشان را میشناسند:
- بهتر میتوانند بازیها را انتخاب کنند.
- از اجبار و درگیری غیرضروری جلوگیری میشود.
- کودک حس امنیت بیشتری پیدا میکند.
- و مهمتر از همه، زمینۀ رشد مهارتهای ارتباطی و گفتاری تقویت میشود.
در تجربهام در کلینیک یلدا، همیشه دیدهام کودکانی که در محیطی متناسب با نیازهای حسیشان بازی میکنند،
خیلی سریعتر از دیگران وارد تعامل درمانی میشوند و پیشرفتشان چشمگیرتر است.
انواع ترجیحات حسی در کودکان
در جلسات گفتاردرمانی، ما معمولاً چند نوع ترجیح حسی را مورد توجه قرار میدهیم:
۱. ترجیح شنیداری (Auditory preference)
کودکی که از صداهای بلند خوشش میآید، احتمالاً از بازیهایی مثل دف زدن، لیوانکوبی یا موسیقی کودکانه بیشتر لذت میبرد.
در مقابل، کودکی که به صدا حساس است، ممکن است حتی با صدای جاروبرقی آشفته شود.
👂 برای این بچهها، محیط آرام و گفتار نرم والدین میتواند جادویی عمل کند.
۲. ترجیح لمسی (Tactile preference)
بعضی از بچهها عاشق لمس کردن هستند — از گل بازی تا شن، آب یا خمیر.
اما برخی دیگر از لمس مواد چسبناک یا زبر احساس ناخوشایندی دارند.
در این حالت، بهتر است با مواد نرمتر مثل توپ پارچهای یا عروسک مخملی شروع کنید و به مرور دامنهی تجربههای لمسی را گسترش دهید.
۳. ترجیح بینایی (Visual preference)
کودکانی که ترجیح بینایی دارند، عاشق نور، رنگ، و تصویرند.
برای این بچهها، کتابهای تصویری یا بازیهایی با نورهای رنگی محرکهای فوقالعادهای هستند.
اما اگر کودک به نور زیاد حساس است، نور ملایم و رنگهای خنثی را انتخاب کنید.
۴. ترجیح حرکتی (Vestibular / Proprioceptive preference)
بعضی بچهها مدام در حال جنبوجوشاند؛ دوست دارند تاب بخورند، بدوند، یا بالا پایین بپرند.
اینها معمولاً دنبال تحریک حرکتی بیشتری هستند.
در مقابل، بعضی دیگر به حرکات شدید حساساند و ترجیح میدهند روی زمین، ثابت بنشینند.
در این حالت، بازیهای آرام مثل پازل یا کتابخوانی تصویری مناسبتر است.
تجربهای از کلینیک یلدا
یادم هست کودکی داشتم که از هرگونه تماس مستقیم فرار میکرد. حتی وقتی توپ نرم را به دستش میدادم، میگفت: «نمیخوام!»
مادرش نگران بود که چرا فرزندش “بازی بلد نیست”.
اما وقتی با دقت بررسی کردم، فهمیدم او ترجیح حسی لمسی پایین دارد — یعنی لمس زیاد برایش آزاردهنده است.
برنامهی درمان را تغییر دادم؛ از بازیهای حرکتی بدون تماس مستقیم شروع کردیم، مثل فوت کردن پنبه یا ترکاندن حبابها.
بهتدریج، او خودش دستش را در خمیر برد و با لبخند گفت: «من درستش کردم!»
فقط با درک ترجیحاتش، ارتباطی شکل گرفت که زمینهساز آغاز گفتارش شد.
چطور ترجیحات حسی کودکمان را بشناسیم؟
۱. مشاهده کنید.
ببینید با چه نوع اسباببازی یا محیطی آرامتر است؟ چه چیزهایی باعث ناراحتیاش میشود؟
۲. یادداشت کنید.
در طول چند روز، واکنشهایش را یادداشت کنید تا الگوهای ثابتی پیدا کنید.
۳. بپذیرید که تفاوت دارد.
ترجیحات حسی ضعف نیست — فقط تفاوت در نحوهی دریافت دنیاست.
۴. با درمانگر مشورت کنید.
گفتاردرمانگران و کاردرمانگران با ارزیابیهای تخصصی میتوانند ترجیحات حسی را دقیقتر مشخص و برنامهای مناسب طراحی کنند.
اشتباه رایج والدین
بزرگترین اشتباه این است که والدین فکر میکنند کودک «لجباز» است یا «خجالتی»؛ در حالی که او فقط در محیط حسی مطلوب خودش احساس امنیت میکند.
بهعنوان مثال، کودکی که از صدای بلند فرار میکند، لجباز نیست — فقط سیستم شنیداریاش حساستر از حد معمول است.
اگر او را مجبور به ماندن در محیط پر سر و صدا کنید، نه تنها تعامل ایجاد نمیشود، بلکه اضطرابش هم افزایش مییابد.
پیشنهاد من برای خانه
- محیط بازی را بر اساس ترجیحاتش تنظیم کنید.
- اگر نمیدانید از کجا شروع کنید، از سادهترین حس یعنی بینایی آغاز کنید: نور مناسب، رنگهای متعادل، و تماس چشمی مؤثر.
- وقتی دیدید در یک محیط خاص آرامتر است، همان محیط را پایهی تمرین گفتاری قرار دهید.
💡 به قول همیشهام در کلینیک یلدا:
«وقتی کودک حالش خوب است، مغزش آمادهی یادگیری است.»
جمعبندی
شناخت ترجیحات حسی در کودکان، یکی از مهمترین گامها در مسیر رشد گفتار و رفتار است.
اگر بدانیم کودک از چه چیزی لذت میبرد و از چه چیزی اجتناب میکند، میتوانیم بازی، آموزش و درمان را دقیقتر تنظیم کنیم.
درک ترجیحات حسی یعنی دیدن جهان از نگاه کودک و این دیدگاه، زیباترین مسیر برای رشد اوست.
